Byŭ pieryjad, kali ŭ asiarodździ našaniŭskaj intelihiencyi byŭ papularny maralny radykalizm. Hilevič byŭ zaśpiety ŭ kramie, havoračy pa-maskoŭsku? Jaki ž jon patryjot i narodny piśmieńnik. (Śvirko, «Šaŭcy biez botaŭ, abo Chleb z razynkami», NN, 9/2001.) Zubr robić ulotki pa-rusku? Zdrada biełaruskaj demakratyi. (Paŭłoŭski, «Matyvacyi samahubcy», 21/2001). Ruskamoŭnaja apazicyja trymajecca ruskaje movy? Biazhłuździca, «adno razvalvajuć i apazycyju, i Biełaruś» (Dubaviec, «Krasavickija tezy», NN, 13/2002). Hety maralny ryharyzm, vidavočna, narabiŭ niamała škody. Adšturchnuŭ ludziej, piša Anton Lavicki — biełarus, jaki piša ŭ Niamieččynie doktarskuju dysiertacyju pa «Našaj Nivie» 90-ch.

Fota Nadziei Bužan.

Fota Nadziei Bužan.

Sioletni pierapis pastaviŭ mnoha pytańniaŭ dla biełaruskamoŭnych. Važna, kab adkazy na hetyja pytańni byli karysnyja dla hetaj supolnaści. Ale hetaja karyść nie ŭźniknie biez admovy ad kanviencyjnych sposabaŭ razvažańnia. Pavinien adčuvacca intelektualny pošuk, «pieraadoleńnie abjektyŭnych pieraškod».

* * *

Paniaćcie «łajalnaść» moža prapanavać niekatoryja nie takija vidavočnyja znachodki. Pra termin hety mnoha pisaŭ miunchienski historyk Martyn Šulc Vesel (full disclosure: moj ciapierašni navukovy kiraŭnik). Cikaŭnyja mohuć paznajomicca ź jahonymi razvažańniami padrabiaźniej - abo ŭ anhłamoŭnym zborniku «Exploring Loyalty», 2017, pradmova da jakoha dastupnaja na sajcie vydaviectva. Abo ŭ trochi starejšym artykule ŭ časopisie «Geschichte und Gesellschaft» (4/2016, pa-niamiecku).

U čym nabytak hetaha paniaćcia dla pytańnia pra biełaruskamoŭnych i pierapis? Pieršaje, jano robić akcent na dziejańni. Łajalnaść, choć i vynikaje z doŭhaterminovych suviaziaŭ, najbolš zaŭvažnaja ŭ momanty, kali jana praviarajecca, kali stavicca pad sumnieńnie. Druhoje, hetaje paniaćcie robić akcent na zdolnaści asoby dziejničać (agency).

Ci vybirajuć ruskamoŭnyja?

Vital Cyhankoŭ u svaim nievialikim dopisie śćviardžaje, što ruskamoŭnyja nie vybirali ruskaj movy — jany zasvoili jaje pieršaj u dziacinstvie, tamu heta nie vybar.

Hetaja krytyka zasnavanaja na pamyłcy. Śćvierdžańnie ruskamoŭnaha čałavieka «ruskaja mova — moj vybar» - abaviazanaje kankretnamu histaryčnamu momantu. Havorka idzie pra pierapis-2019, pra prapanovu «schłusić» cenzaru.

Łajalnaść navidavoku, kali ŭźnikaje situacyja, jakaja patrabuje ad nośbita jaje prajavić. Heta klučavaja roźnica pamiž biełaruska- i ruskamoŭnymi hramadzianami, jakuju, dumaju, Cyhankoŭ chacieŭ vyrazić i zrabiŭ heta tak niaŭkludna.

Łajalnaść biełaruskamoŭnych «zapytvajecca» štodnia. Kožnaha dnia biełaruskamoŭny i -aja sutykajucca z pytańniem: zahavaryć u kramie pa-biełarusku, u cyrulni, u doktara i h. d.

Łajalnaść ruskamoŭnych da svaje movy, supolnaści, praviarajecca radziej. Bo ruskaja mova paŭsiul naturalnaja, jana ŭ Biełarusi panuje, asabliva ŭ haradach. Situacyja pierapisu naradžaje kanflikt intaresaŭ, daje im artykulavacca. I zusim łahična, što ruskamoŭnyja nie ŭsie z pahadžajucca ŭdzielničać u kalektyŭnym kłopacie biełaruskamoŭnych — u abaronie i pašyreńni biełaruskaj movy. I hetyja niazhodnyja ruskamoŭnyja robiać svoj vybar. Hetaja situacyja ścisła apisvajecca ŭ vyrazie «ruskaja mova — moj vybar».

Inšyja ruskamoŭnyja rašajuć inačaj. Jany «chłusiać» pra rodnuju movu ci pra movu svaje štodzionnaści. Ale heta nie chłuśnia, a najpierš učynak, matyvavany biahučaj situacyjaj, sa svajoj łohikaj.

Vyvučać hetyja łohiki cikava. U svaju čarhu, fanaberystaja maralizacyja naŭrad ci karysnaja. Z punktu hledžańnia pašyreńnia biełaruskaj movy, hetki maralizm nie mieŭ vyniku ŭ 90-ch, i niama padstaŭ ličyć, što jon miećmie vynik ciapier.

Dumać pra biełaruskamoŭnaść inačaj

Tut ja viarnusia da štodzionnaj «pravierki» łajalnaści.

Pieračytvajučy staruju, papiarovuju «Našu Nivu», ja znajšoŭ tam niekalki prykładaŭ śpiecyfičnaj etyki, jakaja prapanoŭvałasia intelektuałami supolnaści biełaruskamoŭnych (jaje možna datavać 1990-mi i pačatkam 2000-ch hadoŭ).

Etyka hetaja była krajnie ryharystyčnaja. Jejny tezis sproščana vyhladaŭ tak: kali było zaŭvažana, jak biełaruskamoŭny razmaŭlaje publična pa-rasiejsku — to jon nie biełaruskamoŭny.

Łajalnaść — pracesualnaja, adnosnaja źjava. Jana ŭklučanaja ŭ biahučuju situacyju. Mova ž nastolki asnovatvornaja źjava ŭ žyćci, što robić dokaz łajalnaści da vyvučanaj, niarodnaj movy, da movy, jakuju nichto nie ŭžyvaje navakoł i časam nie razumieje, spravaj krajnie ŭtomnaj. Hetaja misija robicca zusim nievykanalnaj, kali ŭ supolnaści kvitnieje taki maralny radykalizm.

Hilevič byŭ zaśpiety ŭ kramie, havoračy pa-maskoŭsku? Jaki ž jon patryjot i narodny piśmieńnik (Śvirko, «Šaŭcy biez botaŭ, abo Chleb z razynkami», NN, 9/2001). Zubr robić ulotki pa-rusku? Zdrada biełaruskaj demakratyi (Paŭłoŭski, «Matyvacyi samahubcy», 21/2001). Ruskamoŭnaja apazicyja trymajecca ruskaje movy? Biazhłuździca, «adno razvalvajuć i apazycyju, i Biełaruś» (Dubaviec, «Krasavickija tezy», NN, 13/2002).

Hety maralny ryharyzm, vidavočna, narabiŭ niamała škody. Adšturchnuŭ ludziej, pasiejaŭ paniavierku i skruchu.

Paniaćcie łajalnaści siarod inšaha nadaje bolš uvahi tvorčaj samastojnaści nośbita. Jon ci jana sami raźviažuć, jak jaje «vykanać» u dziejańni ci jak artykulavać jaje ŭ kamunikacyi.

Ci pavinny biełaruskamoŭnyja «z čužymi ludźmi ŭsiudy i paŭsiul» razmaŭlać pa-biełarusku (farmuloŭka pazyčanaja z artykuła Dyńko «Čamu ja staŭ žurnalistam?», ARCHE Pačatak, 11/2008)? Niaŭžo niama charastva ŭ mahčymaści samastojna vybrać? I asałody ŭ štodzionnym dośviedzie hetaha vybaru. Skazać pa-biełarusku, pa-rusku ci na trasiancy? Hetaja pryvatnaja raznastajnaść akurat i stvaraje strukturnaje bahaćcie biełaruskamoŭnaj supolnaści. Uščuvańni z pazicyj etyki joj tolki vadziać.

Što hetyja ŭščuvańni tolki skoŭvaćmuć tvorčy patencyjał hramady, zdajecca, daŭno adčuvajecca. Biezumoŭna, i ŭ 1990-ch, i ŭ 2000-ch hučali hałasy, jakija pratestavali suprać niapravilnaha raźvićcia «biełaruskamoŭnaj ideałohii». Z naviejšych prykładaŭ: na adnym ź videa kampanii «Ja — biełaruskamoŭny» Rusia pryznajecca: starajecca, ale nie zaŭsiody razmaŭlaje z dačkoj pa-biełarusku.

Zrešty, možna vykasavać hetaje admoŭje, zrabić śćviardžalny skaz. Starajecca razmaŭlać z dačkoj pa-biełarusku.

Što rabić intelihiencyi?

Apošniaje pytańnie, jakoje ja chaču pastavić, tyčycca nibyta tolki intelihiencyi.

Što pavinna ŭ hetaj situacyi rabić adukavanaja publika? Raniejšyja prapanovy pieravažna zvodzilisia da kłasičnaha: być sumleńniem nacyi (rola Bykava), arbitram u palitycy i pad. Kłapacicca pra praviły. Hetym zajmalisia aŭtary «NN»: prapanoŭvali praviły.

Inačaj u dopisie Cyhankova. Jon daŭ adčuvańnie pieravahi biełaruskamoŭnym. Histaryčna takaja arhumientacyja vyhladaje na spraviadlivuju. Paśla stahodździaŭ sacyjalnaha pryhniotu biełaruskaj movy imknieńnie da revanšu zrazumiełaje. Tak uźnikajuć razvažańni pra toje, što biełaruskuju movu ciapier ludzi biaruć za movu elity.

Ci sapraŭdy tyja ludzi tak dumajuć — asobnaje pytańnie. Ale imknieńnie samaśćvierdzicca koštam inšamoŭnych suajčyńnikaŭ nie duža aryhinalnaje i razumnaje. Asabliva kali ŭłasnaja pieravaha davodzicca takimi płytkimi arhumientami, jak u Cyhankova.

Treci kirunak prapanujuć teksty Sieviaryniec i Paškieviča. Jany razvažajuć pra važnaść kampanii (artykulacyju ideałohii «Ja — biełaruskamoŭny» možna pahladzieć na Biełsacie ŭ vystupleńni aktyvista Biełavusa).

Biezumoŭna, heta kampanija vartaja, i ŭ čakańni, pradčuvańni jejnych vynikaŭ jość svoj thrill, svaja zaciataja napruha. Adnak Paškievič słušna zapiarečyŭ Sieviaryniec, što pieraaceńvać mahčymyja vyniki nie varta. Šokam jany dla nas nie pavinny być.

Stanovišča biełaruskaj movy dobra viadomaje. Jano kryzisnaje, i pierapis jaho nie źmienić. Nie źmianiŭ u 1999-m, nie źmienić i sioleta.

Pieraacenka značeńnia hetaha pierapisu — jašče adna analityčnaja pamyłka. Racyjanalnych arhumientaŭ na karyść hetaj važnaści — vobmal. Kažuć, što pierapis paŭpłyvaje na dziaržaŭnuju palityku. Cikava, jak? Jak paŭpłyvali raniejšyja pierapisy?

Simvaličnaja vaha nie paddajecca sumnieńniu. Ale vynikovyja ličby treba budzie jak maje być rastłumačyć. Za kožnym zapisam «biełaruskamoŭny» — adzinkavyja situacyi, niepaŭtornyja, składanyja, kožnaja sa svaim naboram matyvacyj. Na vioscy ludzi zapišucca, dzie-nidzie, bo jany papraŭdzie biełaruskamoŭnyja. Nie zvažajučy na hramadskija kampanii i nie majučy naŭmie simvaličnaha dziejańnia.

* * *

Daŭniej, na miažy XIX i XX stahodździaŭ, intelektuał vyjaŭlaŭ svaju łajalnaść da biełaruskaj movy (ci havorki; «kantyniuumu havorak»; nie maje značeńnie, jak nazyvać hetuju linhvistyčnuju sistemu; nie škodzić ža faktyčna samastojnaj šviejcarskaj movie, što jaje ŭvažajuć za dyjalekt), składajučy słoŭnik. Dobra heta ŭ cykle svaich ramanaŭ «Haspadar-kamień» (1980-ja) pakazaŭ Hienrych Dalidovič. Tam u jaho biełaruski aktyvist, viaskovy nastaŭnik, u volny čas zajmajecca z hruntu tryma rečami: revalucyjaj, kachańniem i zanatoŭvańniem słovaŭ.

Za hetym staić dumka, jakaja i siońnia aktualnaja. Nieapratanaść svajoj ułasnaj movy — pieršaje, što pavinna vyklikać kłopat. Pavinien być pra jaje pastajanny rozdum. Skarnik.by pavinien być samym naviedvalnym sajtam u asiarodździ intelihiencyi.

Heta ŭsio nie aryhinalna-biełaruskaje. Historyk Ałan Mehił tak pisaŭ pra anhielskuju:

An intellectual historian ought to have a sophisticated grasp of English: accordingly, any time spent studying usage, style, word meanings, word origins, grammar, rhetoric, and style will pay off in the end. I suggest that you begin building a small library on these subjects.

Nievialikuju biblijateku pra svaju movu musili b mieć i biełaruskija intelektuały. Musili b vučyć i inšyja movy, bo heta duža prajaśniaje svaju ŭłasnuju, daje mahčymaść ubačyć jaje jak by starońnim vokam.

A vynik hetaj raboty prydasca, kab prynamsi abhruntavać, čamu biełaruskaja mova važnaja. Davieści jejnaje charastvo, bahaćcie, patencyjał. Zamiest taho, kab čarhovy raz raskazvać pra «matčynu movu», tysiačahodździ historyi, pra mistyčnyja suviazi. Ci pahatoŭ pra toje, čamu nośbity hetaj movy lepšyja za inšych. 

Heta nie kaniečnie pierakanaje, nie kaniečnie miećmie pośpiech. Ale ž i zamnoha patrabavać ad intelihiencyi nie vypadaje. Samaje važnaje, kab paśla ŭsiaho mieć mahčymaść skazać: usia rabota, jakuju my mieli zrabić, była zroblenaja.

Nacisk na słovie rabota.

Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?