Bresckaja krepaść pierad 9 Maja — miesca pałomnictva turystaŭ z Rasii. Fota Siarhieja Hudzilina.

Histaryčny narys zajmaje amal pałovu daviednika «Briest. Piervoje znakomstvo». Miakka, ale z sumam paviedamlajecca pra źniščeńnie impierskimi ŭładami staroha Bieraścia pry budaŭnictvie krepaści ŭ 1830-ch, i pra padpał tymi samymi ŭładami ŭžo novaha horadu pry adstupleńni rasijskich vojskaŭ u 1915 h. Zhadvajecca, koratka i nie vielmi kankretna, pra paŭstańnie 1794 hoda na čale z Kaściuškam. Ale ŭsio-tki «fihur umołčanija» u hetym daviedniku stolki, što chočacca pra ich skazać uhołas, piša doktar historyi Alaksandr Bieły ŭ gazeta.arche.by

Vielmi hłucha, tolki pałovaj skaza ŭ apisańni pomnika 1000-hodździu Bieraścia skazana ab vydadzienaj pratestantami Bieraściejskaj Biblii. Ale ž jaje vychad u śviet 4 vieraśnia 1563 h. varta było b uklučyć u śpis samych važnych dat historyi horada, bo heta była epachalnaja kulturnaja padzieja. Jaje vyjava vartaja vokładki ci adnoj sa staronak. Heta ž była pieršaja kniha i drukarnia na terytoryi sučasnaj Biełarusi.

Bieraściejskaja Biblija. Tytulnaja staronka.

Bieraściejskaja Biblija. Tytulnaja staronka.

Darečy, data 1563 hod u daviedniku prysutničaje, ale z dosyć kurjoznaj nahody. Tak datujecca litoŭski (vilenski) trajak Žyhimonta Aŭhusta, što, jak tut śćviardžajecca, vypuskaŭsia bieraściejskim manietnym dvarom. Vyjava hetaj maniety pryvodzicca jak ilustracyja jahonaj dziejnaści.

Ale ž banalny encykłapiedyčny fakt, što nasamreč manietny dvor u Bieraści isnavaŭ tolki ŭ 1666 h., vielmi karotki čas, na stahodździe paźniej, i biŭ tolki sumna viadomyja «baracinki». Ich pavučalnuju historyju varta było b pryvieści zamiž fejkavaha psieŭdahistaryčnaha fakta.

Bieraściejskija baracinki.

Bieraściejskija baracinki.

Čytajcie taksama: Moładź u Breście robić hrošy na pačućciach rasijskich turystaŭ FOTY

Kažučy pra toje, jak budaŭnictva krepaści źniščyła stary horad, vydańnie nie raskryvaje śladoŭ stračanaj spadčyny ŭ prastory isnujučaha łandšaftu: naprykład, u vyhladzie miemaryjalnaj tablicy na murach krepaści, raskapanych ruinaŭ, abo vykładzienych kamianiami abrysaŭ muroŭ. Schiema raźmiaščeńnia najbolš važnych histaryčnych abjektaŭ Bieraścia, jakija adyšli ŭ niabyt, na sučasnaj tapaasnovie dakładna prydałasia b samamu šyrokamu turystu.

Zhadki pra pomnik Mienachiemu Biehinu taksama niama. Miž tym hety kiraŭnik Izraila i nobieleŭski łaŭreat tut naradziŭsia i vyras.

Uvohule, asabliva niaŭdała aśviatlajecca ŭ knizie historyja habrejskaj hramady horada. Całkam zamoŭčvajecca jaje vyklučnaja važnaść u maštabie ŭsioj Uschodniaj Jeŭropy. Mienavita ŭ Bieraści (abo «Brysku» jak stahodździami nazyvaŭsia horad na idyš) adbyŭsia ŭ 1623 h. ustanoŭčy Vaad habrejskich hramadaŭ VKŁ. Tolki pierad samymi padziełami Rečy Paspalitaj staličnaja Vilnia adabrała ŭ Bryska zvańnie ekanamičnaj i kulturnaj stalicy litvakoŭ.

Siarod bolš jak 150 uradžencaŭ Bieraścia, čyje imiony zhadvaje ruskaja Vikipiedyja, — habrejaŭ dobraja pałova. Nikoha ź ich u daviedniku niama. Zamoŭčanyja daty i abstaviny źniščeńnia habrejskaj hramady, jakaja skončyła svajo isnavańnie 15—18 kastryčnika 1942 h. — častkova ŭ horadzie i vakolicach, častkova ŭ rasstrelnych jamach kala čyhunačnaj stancyi Bronnaja Hara. U pieraliku muziejaŭ horadu nie zhadany muziej «Habrei Bieraścia»

Zrešty, niama zhadak nie tolki pra jaŭrejaŭ, ale i pra vydatnych dziejačoŭ inšych narodaŭ.

Ahulnaje ŭražańnie ad daviednika — što heta pravadnik mienavita pa ruskaj historyi horadu (uklučajučy savieckuju).

Frahmienty historyi epochi Vialikaha Kniastva i Rečy Paspalitaj dajucca tolki ŭ toj stupieni, u jakoj jany adcianiajuć jaje pieramožny postup. Jany sutykajucca-varahujuć z ruska-savieckaj, a taja vychodzić pieramožcam. Jatviahi, katoliki, unijaty, jaŭrei, ukraincy, biełarusy jak možna mierkavać, ujaŭlajucca aŭtaru knihi čužyncami, historyju jakich, navat kali jaje asobnyja fakty majuć nadzvyčajnaje značeńnie ŭ maštabie ŭsioj Uschodniaj Jeŭropy, treba zamaŭčać abo preparavać. 

Bieraście paŭstaje tut hetkim pabracimam Sievastopala, hieraičnym uciosam u burapiennym mory historyi, jaki praz stahodździ mužna hrudziami sustrakaje ŭsio novyja i novyja čužynskija niaruskija ordy, i prymušaje ich raśsiejvacca ŭ niabycie minuŭščyny.

Ale i pišučy pra novy horad, aŭtar staranna praciahvaje hetuju ž stratehiju zamoŭčvańnia. Voś jak jon apisvaje mižvajennyja hady (s. 20): «.. v Briest v kakoj-to mierie viernuliś tradicii tolerantnosti i kulturnoho raznoobrazija, kotorymi otličałoś jeho dalekoje prošłoje. V horodie vychodiło nieskolko haziet, staviliś śpiektakli na raznych jazykach, kipieła śvietskaja žizń…» Dyk moža varta było b pieraličyć znakavych haradskich piersanažaŭ hetaha času? Dać paračku afiš tych śpiektaklaŭ jak ilustracyi? Ci chacia b nie pramaŭčać pra toje, jakija kankretna heta byli kultury? Zrazumieła, što polskaja daminavała, ale byli taksama idyš, ruskaja, i što asabliva važna — ukrainskaja. Pierad vajnoj horad byŭ prykmietnym centram ukrainskaha kulturnaha žyćcia, siłkujučysia naturalnym čynam z navakolnych ukrainskich (zachodniepaleskich) havorak i tradycyjnaj materyjalnaj kultury. Ź im źviazana žyćcio i dziejnaść niekalkich aktyvistaŭ Ukrainskaj Narodnaj Respubliki — niekatoryja ź ich pachavanyja na miascovych Tryšynskich mohiłkach. Pra jakija taksama varta było zhadać jak pra simvalična važny miemaryjalny niekropal, mienavita što šmatkulturny. I darečy, miascovaja ŭkrainskaja tradycyja nie vymierła — varta było b nahadać i pra heta.

Halendry pad Bieraściem. 1930-ja. Fota z archiva Viktara Misijuka.

A najbližejšyja vakolicy Bieraścia? Voŭčyn, Čarnaŭčycy — i adpaviednyja frahmienty bijahrafij Julijana Ursyna Niamceviča i Stanisłava Aŭhusta Paniatoŭskaha? Nie, nie čuli. «Halendry» ź niedalokich Nojdarfa i Nojbrava? Taksama nie. Biełaviežskaja Pušča — tak, bo pra jaje napisali słavutuju pieśniu Pachmutava i Dabranravaŭ, i jana ŭvajšła ŭ Saviecki Kanon, u rečyščy jakoha napisany i razhladany daviednik.

Adrasavany całkam zrusifikavanamu — nie tolki pa movie, ale i pa kulturnym bahažy — ziemlaku, a taksama haściam horadu ź inšych častak Ruskaha Śvietu. A ich nie pryniata traŭmavać zališnim pahružeńniem u detali kulturnych tradycyj niaruskich čužyncaŭ i «nacmienaŭ». I navat sam biełarus u svajoj, byccam by krainie, da jakoj jon usio nijak nie moža pryzvyčaicca, pačuvajecca tym samym «Ruso Turysto». Z vajenna-patryjatyčnym uchiłam.

Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?